Rejestrator głosowy MARS-BM a postępowania wyjaśniające przyczyny katastrofy smoleńskiej

Marcin Gugulski

Przedstawioną na II Konferencji Smoleńskiej pracę „MARS-BM a postępowania wyjaśniające przyczyny katastrofy smoleńskiej” poświęcono losom i badaniu rejestratora głosowego (CVR) MARS-BM z Tu-154M nr 101. 

Wyjaśnianiem przyczyn zdarzenia, do którego doszło 10 kwietnia 2010 roku w pobliżu lotniska Smoleńsk Północny miały zajmować się powołane do tego celu komisje badawcze: rosyjski MAK Tatiany Anodiny i polski KBWLLP Edmunda Klicha a potem Jerzego Millera.
Wymagające ustalenia przyczyn katastrofy śledztwa w sprawie „sprowadzenia katastrofy w ruchu powietrznym, w wyniku której śmierć ponieśli wszyscy pasażerowie i członkowie załogi samolotu, w tym Prezydent RP Lech Kaczyński” prowadzą prokuratury obu krajów.

Konieczność dysponowania dowodami

Strona polska wielokrotnie zwracała się do rosyjskiej o wydanie dowodów, MARS-BM, rejestratorów parametrycznych (FDR), wraku Tu-154M, dokumentacji medycznej ofiar itd.
Konieczność zwrotu dowodów niezbędnych dla ustalenia przyczyn katastrofy oraz zakończenia postępowań wynika m.in. z Art. 297 §1 ust. 4 i 5 KPK oraz §11 ust. 1 rozporządzenia MON z dnia 14 czerwca 2012 r. w sprawie organizacji oraz działania KBWLLP. Ponadto §28 tego rozporządzenia wskazuje na konieczność wznowienia badania wypadku po ujawnieniu nowych okoliczności lub dowodów istotnych dla sprawy. 
Konieczność odzyskania dowodów przed zakończeniem postępowań bywała jednak publicznie kwestionowana m.in. przez Prezesa Rady Ministrów, Prokuratora Generalnego i członków KBWLLP. Twierdzono, że oryginały nagrań i zapisów rejestratorów można zastąpić ich kopiami.
Postępowania prokuratorskie są nadal prowadzone, natomiast w 2011 roku MAK i KBWLLP ogłosiły raporty końcowe, po czym komisja Millera została rozwiązana. Opis ostatnich minut lotu Tu-154M przedstawiono w jej raporcie na podstawie m.in. analizy otrzymanych z Rosji nagrań oraz ich transkrypcji wykonanej przez KBWLLP. Transkrypcja ta jest znacząco różna od późniejszej, bo wykonanej w sprawie sygn. akt Po. Śl. 54/10 na zlecenie Wojskowej Prokuratury Okręgowej w Warszawie już po ogłoszeniu raportu KBWLLP, transkrypcji zawartej w opinii fonoskopijnej Nr Dz. E. 2506/201/K Instytutu Ekspertyz Sądowych im. Prof. dra Jana Sehna w Krakowie (IES).

Losy rejestratora i nagrania

Chronologia odnajdywania rejestratorów, ich przechowywanie oraz kopiowania ich zapisów jest niekompletna i w wielu punktach niepewna. Oto kilka jej kluczowych momentów:
Według MAK 10 kwietnia o godz. 11.02 na miejscu wypadku znaleziono pierwsze dwa rejestratory. Raport MAK nie podaje, kto je znalazł. Raport KBWLLP podaje, że strona rosyjska, ale nie wymienia godziny odnalezienia. 
Wcześniej, ok. godz. 10.30 TV Rassija24 wyemitowała film operatora TVP Sławomira Wiśniewskiego, na którego kadrach (datowanych przez zegar kamery na godz. 8.50) widać MARS-BM na miejscu zdarzenia.
Polska nota dyplomatyczna skierowana do strony rosyjskiej kilka godzin po katastrofie oraz przekazana około południa prośba MON RP o „nie rozpoczynanie badań czarnych skrzynek bez udziału strony polskiej” były nieskuteczne i nie spowodowały „właściwego zabezpieczenia wszelkich przedmiotów znalezionych na miejscu katastrofy”.
We wczesnych godzinach popołudniowych (przed godz. 16.23) minister Siergiej Szojgu oświadczył, że na miejscu katastrofy znaleziono rejestratory głosowe i parametryczne, rozpoczęła się już ich ekspertyza („их расшифровка … уже началась”), która wyjaśni przyczyny katastrofy a strona rosyjska jest w trakcie podejmowania decyzji, czy polscy śledczy będą brali udział w wyjaśnianiu okoliczności wypadku. Wynika z tego, że w tym czasie strona rosyjska skopiowała – bez udziału strony polskiej – zapisy MARS-BM i dokonała zrzutu danych z FDR. Gdy minister Szojgu opowiadał rosyjskim telewidzom, a wieczorem premierom Tuskowi i Putinowi o rzekomym przebiegu katastrofy, mógł korzystać z tych danych.
Dopiero później okazano przybyłym do Smoleńska prokuratorom i innym przedstawicielom strony polskiej odnalezione wiele godzin wcześniej rejestratory. Budziło wątpliwości przybyłych, czy okazano je im w miejscu odnalezienia.
W nocy z 10 na 11 kwietnia rejestratory przetransportowano do siedziby MAK w Moskwie, gdzie pozostawiono je zaplombowane do czasu skopiowania – tym razem w obecności przedstawicieli RP – ich zapisów. Od 11 kwietnia do 31 maja MARS-BM pozostawał w wyłącznej dyspozycji strony rosyjskiej. 
31 maja podpisano memorandum RP-FR-MAK, którego Art. 3 sankcjonował faktyczny stan rzeczy: MAK „zabezpiecza przechowanie opieczętowanych przez obie Strony oryginałów zapisów rejestratorów pokładowych. Przekazanie ich Polsce może zostać dokonane po zakończeniu rosyjskiego śledztwa lub dochodzenia sądowego”. Wręczone J. Millerowi nagrania, opisane protokolarnie jako wierne kopie oryginalnych zapisów z CVR i zrzutów danych z FDR, zawierały wady, czyniące je nieprzydatnymi lub mało przydatnymi do dalszych analiz. (Określenie „oryginały” pochodzi z memorandum i nie przesądza, czy faktycznie nimi były.)

Pochodzenie moskiewskiej taśmy Trusowa

Najobszerniejszą częścią streszczanej tu pracy była analiza opinii fonoskopijnej IES, udostępnionej Zespołowi Parlamentarnemu ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy Tu-154M z 10 kwietnia 2010 roku, a najobszerniejszą część tej opinii stanowiła treść spisanego nagrania, czyli transkrypcja IES. 
W opinii ustalano relacje przekazanych IES nagrań CD z taśmą udostępnioną biegłym w Moskwie w czerwcu 2011 roku. Oceniano, że udostępnione na taśmie nagranie „jest oryginalne i składa się z trzech ciągłych fragmentów”. Nie stwierdzono „ubytków w warstwie magnetycznej ani śladów rozerwań lub przecięć taśmy”. Uznano, że stan taśmy należy ocenić jako bardzo dobry. Pochodzenie taśmy biegli określili na podstawie złożonego 1 czerwca 2011 roku do protokołu oświadczenia specjalisty MAK Wiktora Andriejewicza Trusowa, iż została ona wyjęta z MARS-BM samolotu Tu-154M nr 101.
Także z opinii biegłego Nº 30-F/10 wykonanej w Centrum Techniki Specjalnej Instytutu Kryminalistyki Federalnej Służby Bezpieczeństwa na zlecenie Komitetu Śledczego FR w czerwcu 2010 roku oraz z opinii biegłego Nº 10/050 przygotowanej w tym samym czasie na potrzeby MAK w petersburskiej firmie Forenex sp. z o.o. nie wynika, by IES lub któraś z rosyjskich instytucji przeprowadziła wieloaspektową analizę kryminalną pochodzenia taśmy i płyt CD (tj. krytykę zewnętrzną tych źródeł). Ograniczano się do stwierdzenia, kto i w jakich okolicznościach przekazał je biegłym i co twierdził na temat czasu i miejsca ich pochodzenie oraz pozyskania.

Pochodzenie i porównanie nagrań na CD

Biegli badali siedem nagrań na CD, wykonanych na potrzeby rosyjskich lub polskich organów śledczych lub komisji badania wypadków a prezentowanych jako wierne kopie nagrania na oryginalnej taśmie z MARS-BM.
Na kopii otrzymanej 31 maja 2010 roku brakowało 17,5 sek. nagrania, kolejne kopie miały inne wady. Także najstarsze, wykonane już w kwietniu (ale bez daty dziennej) nagranie dla Komitetu Śledczego FR było mało przydatne, bo nie można było ustalić dla niego charakterystyki przydźwięku sieciowego, więc 15 czerwca wykonano dwie kolejne kopie. O wszystkich tych nagraniach stwierdzono w opinii IES, że „w granicach możliwości technicznych odtwarzają zapis z taśmy”, na temat której W. A. Trusow oświadczył to, co oświadczył.
Biegli nie badali lub – w jednym przypadku – przypuszczalnie nie badali kilku innych znanych nagrań na CD – m.in. wykonanych dla MAK, dla Foreneks i dla FSB oraz tej kopii, o której 10 kwietnia po południu mówił minister Szojgu. 
Nie ustalono, kto i w jakich okolicznościach wykonał 16 kwietnia kopię dla Foreneks, skoro 11 kwietnia sejf z taśmą został opieczętowany w siedzibie MAK m.in. przez płk. Zbigniewa Rzepę z NPW a 31 maja obecny przy komisyjnym otwarciu sejfu Naczelny Prokurator Wojskowy płk Krzysztof Parulski „nie stwierdził naruszenia pieczęci”. 
Nie ustalono, czy któreś z tych nagrań jest tożsame z badanym w IES kwietniowym nagraniem bez daty dziennej. Hipoteza, że wszystkie one są wiernymi kopiami tej samej kopii lub oryginału jest trudna do pogodzenia z faktem, iż MAK, FSB i Foreneks (bo dla „kopii Szojgu” brak danych) znacząco różnie określiły długość trwania całości otrzymanego nagrania (odpowiednio: na 38 min. 16,8 sek., ok. 36 min. 58,6 sek i 36 min. 24,0 sek.). Porównanie czasu trwania wymienionych nagrań oraz m.in. czasu trwania ich końcowego fragmentu (od „8 na kursie ścieżce” do końca zapisu) wykazuje znaczące różnice między materiałami, np. kopia FSB jest najkrótsza, ale jej końcowy fragment najdłuższy.
W opinii IES jako przyczynę stwierdzonych różnic czasu nagrań wskazano uchyb prędkości, który może wynikać z niestabilności prędkości przesuwu taśmy w MARS-BM lub e trakcie jej odtwarzania w MARS-NW, z różnicy prędkości przesuwu taśmy w tych urządzeniach lub ze wszystkich tych czynników naraz. Dokładniejsze ustalenie poprzez analizę mechanizmu MARS-BM z Tu-154M nr 101 może być trudne lub niemożliwe, bo okazany biegłym w Moskwie MARS-BM był uszkodzony w sposób uniemożliwiający jego uruchomienie, więc nie można było wykonać na nim nagrań testowych a MARS-BM z bliźniaczego Tu-154M nr 102 miał stabilną prędkość przesuwu taśmy, która nie zmieniała się ani w obrębie nagrania ani w kolejnych nagraniach, a czas nagrania odpowiadał czasowi rejestracji. 

Wnioski z porównania transkrypcji

Między paralelnymi miejscami transkrypcji MAK, KBWLLP i IES (pozostałe – m.in. FSB, Foreneks i CLK – pominięto jako niedostępne lub trudne do badania) występują liczne, istotne różnice, dotyczące m.in. identyfikacji osób, treści wypowiadanych słów, brzmienia innych dźwięków oraz liczby zidentyfikowanych słów i dźwięków.
Spisaną w IES treść nagrania można zasadnie uznać – do czasu odzyskania oryginalnej taśmy i rejestratora – za najmiarodajniej ustalającą słowa i inne dźwięki zapisane na badanych przez IES płytach CD (które „w granicach możliwości technicznych” odtwarzają zapis z taśmy, za pochodzenie której z oryginalnego MARS-BM ręczył W. A. Trusow). Transkrypcja IES najadekwatniej identyfikuje też nagrane osoby – a to z powodu wyższości zastosowanych przez IES naukowych metod porównawczego badania identyfikacyjnego nad w dużym stopniu intuicyjnym sposobem postępowania MAK i KBWLLP. 
Opinia IES podważa podstawę dowodową m.in. tych stwierdzeń raportu MAK i raportu KBWLLP, które:
•	uzasadniano rzekomą aktywną obecnością i wypowiedziami Dowódcy Sił Powietrznych gen. Andrzeja Błasika w kabinie załogi,
•	dotyczyły rzekomej kolizji sprawnego jeszcze Tu-154M z przeszkodą naziemną (drzewami, brzozą lub „liessnym massiwom”), co w raportach tych uznano za istotną okoliczność inicjującą nieodwracalną fazę katastrofy.
Skoro okoliczności odnalezienia i pierwszego odczytania zapisu MARS-BM nie są dokładnie znane, dowodem tożsamości taśmy udostępnianej w Moskwie do badania i kopiowania z taśmą z MARS-BM z Tu-154M nr 101 jest oświadczenie W. A. Trusowa a badane nagrania na CD różnią się w stopniu uniemożliwiającym uznanie ich wszystkich za rzetelne kopie tego samego nagrania – to prowadzi to do postawienie pytań: czy taśma udostępniona w Moskwie polskim biegłym była tożsama z tą, która znajdowała się w MARS-BM w czasie ostatniego lotu Tu-154M nr 101 i czy wielowątkowa analiza kryminalna mogłaby zweryfikować lub sfalsyfikować cytowane stwierdzenie W. A. Trusowa, dotyczące pochodzenia tej taśmy?

Konkluzje:

•	Ponowne powołanie KBWLLP i wznowienie badania przyczyn i okoliczności katastrofy jest wskazane i konieczne. 
•	Niezbędne jest odzyskanie przez stronę polską od strony rosyjskiej rejestratorów głosowego i parametrycznych wraz z oryginalnymi nośnikami danych oraz innych istotnych dowodów. 
•	Międzynarodowa praktyka badania wypadków lotniczych przewiduje i zna przypadki wznawiania postępowań badawczych po odnalezieniu rejestratorów z oryginalnymi zapisami, których badanie było przez długie lata niemożliwe, bo zaginęły, uchodziły za zaginione lub z innych przyczyn nie były dostępne do badań. 

#