Do Autora: 
Autor powinien wziąć pod uwagę, że artykuł popularno-naukowy to nie jest streszczenie jego artykułu naukowego. Artykuł popularno-naukowy jest napisać tak samo trudno jak  artykuł naukowy.  Czytelnik musi być zaciekawiony przekazem, otrzymywać kluczowe informacje łatwo,  a mimo to opisane w sposób rzetelny (co nie znaczy “szczegółowy”). Szczegóły, które dla czytelnika prasy między przystankami tramwajowymi są nieistotne, powinny się pojawić albo jako odnośnik do oryginalnej pracy albo jako przypisy, które tylko nieliczni będą zgłębiać.  Artykuł ma punktować główne cechy niezwykłej historii badań czarnych skrzynek. Jako próbkę dałem tekst zielony, tylko pobieżnie przeze mnie adjustowany (i wykorzystujący tekst Autora). 

Niezwykła historia czarnych skrzynek

Marcin Gugulski

Pierwsze minuty

Kilka minut po katastrofie.  Redaktor Sławomir Wiśniewski  wypada z pobliskiego hotelu i biegnie co sił ze swoją kamerą. Już zbliża się do miejsca katastrofy, kamera cały czas filmuje. Wiśniewskiego zatrzymują rosyjscy żołnierze i cywil, posługujący się bezbłędnym językiem polskim. Żądają wydania nośników pamięci. Wiśniewski daje im pustą kasetę, nagranie zostaje przy nim. Dzięki Wiśniewskiemu cały świat zobaczył,  jak na miejscu wypadku, na widocznym miejscu, leży  charakterystyczny, okrągły jaskrawo czerwony dysk – to tzw. czarna skrzynka czyli  MARS-BM. Ok. godz. 10.30 TV Rassija24 wyemitowała film operatora TVP Sławomira Wiśniewskiego, na którego kadrach (datowanych przez zegar kamery na godz. 8.50) widać MARS-BM na miejscu zdarzenia. Znacznie większe trudności z odnalezieniem MARS-BM mieli Rosjanie. Według MAK dopiero o godz. 11.02 (10 kwietnia) znaleziono pierwsze dwa rejestratory. Raport MAK nie podaje, kto je znalazł. Raport KBWLLP podaje, że odnalazła je strona rosyjska, ale nie wymienia godziny odnalezienia. 

Oryginały czarnych skrzynek to jedne z najważniejszych dowodów rzeczowych niezbędnych dla ustalenia przyczyn katastrofy oraz zakończenia postępowań. 

Losy rejestratora 

Chronologia odnajdywania rejestratorów, ich przechowywanie oraz kopiowania ich zapisów jest niekompletna i w wielu punktach niepewna. Oto kilka jej kluczowych momentów:
 - Polska nota dyplomatyczna skierowana do strony rosyjskiej kilka godzin po katastrofie oraz przekazana około południa prośba MON RP o “nie rozpoczynanie badań czarnych skrzynek bez udziału strony polskiej” były nieskuteczne.
- We wczesnych godzinach popołudniowych (przed godz. 16.23) minister Siergiej Szojgu oświadczył, że na miejscu katastrofy znaleziono rejestratory głosowe i parametryczne, rozpoczęła się już ich ekspertyza (“их расшифровка … уже началась”), która wyjaśni przyczyny katastrofy a strona rosyjska jest w trakcie podejmowania decyzji, czy polscy śledczy będą brali udział w wyjaśnianiu okoliczności wypadku. Wynika z tego, że w tym czasie strona rosyjska skopiowała – bez udziału strony polskiej – zapisy MARS-BM i dokonała zrzutu danych z FDR. Gdy minister Szojgu opowiadał rosyjskim telewidzom, a wieczorem premierom Tuskowi i Putinowi o rzekomym przebiegu katastrofy, mógł korzystać z tych danych.
- Dopiero później okazano przybyłym do Smoleńska prokuratorom i innym przedstawicielom strony polskiej odnalezione wiele godzin wcześniej rejestratory. Budziło wątpliwości przybyłych, czy okazano je im w miejscu odnalezienia.
- W nocy z 10 na 11 kwietnia rejestratory przetransportowano do siedziby MAK w Moskwie, gdzie pozostawiono je zaplombowane do czasu skopiowania – tym razem w obecności przedstawicieli RP. 
- Od 11 kwietnia do 31 maja MARS-BM pozostawał w wyłącznej dyspozycji strony rosyjskiej. 
- 31 maja podpisano memorandum RP-FR-MAK, którego Art. 3 sankcjonował faktyczny stan rzeczy: MAK “zabezpiecza przechowanie opieczętowanych przez obie Strony oryginałów zapisów rejestratorów pokładowych. Przekazanie ich Polsce może zostać dokonane po zakończeniu rosyjskiego śledztwa lub dochodzenia sądowego”. 
- Wręczone J. Millerowi nagrania, opisane protokolarnie jako wierne kopie oryginalnych zapisów z CVR i zrzutów danych z FDR, zawierały wady, czyniące je nieprzydatnymi lub mało przydatnymi do dalszych analiz. (Określenie “oryginały” pochodzi z memorandum i nie przesądza, czy faktycznie nimi były.)

Wiele nagrań, a wszystkie różne
Na szczególną uwagę zasługuje jednak samo pochodzenie nagrań, które zostały później poddane badaniom. Łącznie tych nagrań było siedem, lecz wszystkie pochodziły z kopiowania taśmy, nie wyjętej z rejestratora w obecności polskich przedstawicieli, lecz z taśmy, którą udostępnił specjalista MAK Wiktor Andriejewicz Trusow.  Przekazał on ją do badań dając słowo, że wcześniej wyjął ją z rejestratora MARS-BM samolotu Tu-154M nr 101.
- Biegli ***** badali siedem nagrań na CD, wykonanych na potrzeby rosyjskich lub polskich organów śledczych lub komisji badania wypadków a prezentowanych jako wierne kopie nagrania na oryginalnej taśmie z MARS-BM.
- Na kopii otrzymanej 31 maja 2010 roku brakowało 17,5 sek. nagrania, kolejne kopie miały inne wady. 
- Także najstarsze, wykonane już w kwietniu (ale bez daty dziennej) nagranie dla Komitetu Śledczego FR było mało przydatne, bo nie można było ustalić dla niego charakterystyki przydźwięku sieciowego, więc 15 czerwca wykonano dwie kolejne kopie. 
- O wszystkich tych nagraniach stwierdzono w opinii IES, że “w granicach możliwości technicznych odtwarzają zapis z taśmy”, na temat której W. A. Trusow oświadczył to, co oświadczył ***takie powiedzenie nie niesie żadnej informacji****.
 - Biegli nie badali lub – w jednym przypadku – przypuszczalnie nie badali kilku innych znanych nagrań na CD – m.in. wykonanych dla MAK, dla Foreneks i dla FSB oraz tej kopii, o której 10 kwietnia po południu mówił minister Szojgu. 
- Nie ustalono, kto i w jakich okolicznościach wykonał 16 kwietnia kopię dla Foreneks, skoro 11 kwietnia sejf z taśmą został opieczętowany w siedzibie MAK m.in. przez płk. Zbigniewa Rzepę z NPW a 31 maja obecny przy komisyjnym otwarciu sejfu Naczelny Prokurator Wojskowy płk Krzysztof Parulski “nie stwierdził naruszenia pieczęci”. 
- Nie ustalono, czy któreś z tych nagrań jest tożsame z badanym w IES kwietniowym nagraniem bez daty dziennej. Hipoteza, że wszystkie one są wiernymi kopiami tej samej kopii lub oryginału jest trudna do pogodzenia z faktem, iż MAK, FSB i Foreneks (bo dla “kopii Szojgu” brak danych) znacząco różnie określiły długość trwania całości otrzymanego nagrania (odpowiednio: na 38 min. 16,8 sek., ok. 36 min. 58,6 sek i 36 min. 24,0 sek.). Porównanie czasu trwania wymienionych nagrań oraz m.in. czasu trwania ich końcowego fragmentu (od “8 na kursie ścieżce” do końca zapisu) wykazuje znaczące różnice między materiałami, np. kopia FSB jest najkrótsza, ale jej końcowy fragment najdłuższy.
- W opinii IES jako przyczynę stwierdzonych różnic czasu nagrań wskazano uchyb prędkości, który może wynikać z niestabilności prędkości przesuwu taśmy w MARS-BM lub e trakcie jej odtwarzania w MARS-NW, z różnicy prędkości przesuwu taśmy w tych urządzeniach lub ze wszystkich tych czynników naraz. 
- Dokładniejsze ustalenie poprzez analizę mechanizmu MARS-BM z Tu-154M nr 101 może być trudne lub niemożliwe, bo okazany biegłym w Moskwie MARS-BM był uszkodzony w sposób uniemożliwiający jego uruchomienie, więc nie można było wykonać na nim nagrań testowych a MARS-BM z bliźniaczego Tu-154M nr 102 miał stabilną prędkość przesuwu taśmy, która nie zmieniała się ani w obrębie nagrania ani w kolejnych nagraniach, a czas nagrania odpowiadał czasowi rejestracji. 

Porównanie nagrań

Między paralelnymi miejscami transkrypcji MAK, KBWLLP i IES (pozostałe – m.in. FSB, Foreneks i CLK – pominięto jako niedostępne lub trudne do badania) występują liczne, istotne różnice, dotyczące m.in. identyfikacji osób, treści wypowiadanych słów, brzmienia innych dźwięków oraz liczby zidentyfikowanych słów i dźwięków.
Spisaną w IES treść nagrania można zasadnie uznać – do czasu odzyskania oryginalnej taśmy i rejestratora – za najmiarodajniej ustalającą słowa i inne dźwięki zapisane na badanych przez IES płytach CD (które “w granicach możliwości technicznych” odtwarzają zapis z taśmy, za pochodzenie której z oryginalnego MARS-BM ręczył W. A. Trusow). Transkrypcja IES najadekwatniej identyfikuje też nagrane osoby – a to z powodu wyższości zastosowanych przez IES naukowych metod porównawczego badania identyfikacyjnego nad w dużym stopniu intuicyjnym sposobem postępowania MAK i KBWLLP. 
Opinia IES podważa podstawę dowodową m.in. tych stwierdzeń raportu MAK i raportu KBWLLP, które:
•	uzasadniano rzekomą aktywną obecnością i wypowiedziami Dowódcy Sił Powietrznych gen. Andrzeja Błasika w kabinie załogi,
•	dotyczyły rzekomej kolizji sprawnego jeszcze Tu-154M z przeszkodą naziemną (drzewami, brzozą lub “liessnym massiwom”), co w raportach tych uznano za istotną okoliczność inicjującą nieodwracalną fazę katastrofy.
Skoro okoliczności odnalezienia i pierwszego odczytania zapisu MARS-BM nie są dokładnie znane, dowodem tożsamości taśmy udostępnianej w Moskwie do badania i kopiowania z taśmą z MARS-BM z Tu-154M nr 101 jest oświadczenie W. A. Trusowa a badane nagrania na CD różnią się w stopniu uniemożliwiającym uznanie ich wszystkich za rzetelne kopie tego samego nagrania – to prowadzi to do postawienie pytań: czy taśma udostępniona w Moskwie polskim biegłym była tożsama z tą, która znajdowała się w MARS-BM w czasie ostatniego lotu Tu-154M nr 101 i czy wielowątkowa analiza kryminalna mogłaby zweryfikować lub sfalsyfikować cytowane stwierdzenie W. A. Trusowa, dotyczące pochodzenia tej taśmy?

Konkluzje:

•	Ponowne powołanie KBWLLP i wznowienie badania przyczyn i okoliczności katastrofy jest wskazane i konieczne. 
•	Niezbędne jest odzyskanie przez stronę polską od strony rosyjskiej rejestratorów głosowego i parametrycznych wraz z oryginalnymi nośnikami danych oraz innych istotnych dowodów. 
•	Międzynarodowa praktyka badania wypadków lotniczych przewiduje i zna przypadki wznawiania postępowań badawczych po odnalezieniu rejestratorów z oryginalnymi zapisami, których badanie było przez długie lata niemożliwe, bo zaginęły, uchodziły za zaginione lub z innych przyczyn nie były dostępne do badań. 

#